Berichten in de categorie: Rudi J.H. Jansen

In 1979 opende het Van der Valk Motel Heerlen (franchise-onderneming); officieel werd het op 28 maart 1980 geopend  door dhr. en mevr. Van der Valk. Het motel (een budget accommodatie speciaal ontworpen voor automobilisten op doorreis) groeide uit tot een hotel-restaurant met 192 kamers, wellnessfaciliteiten, een natuurspeeltuin en een zwembad.

Het hoofdgebouw is in 2016 na een grote brand vernieuwd en daarmee had Van der Valk weer 68 volwaardige hotels in Nederland plus 13 in Duitsland, 9 in België, 3 in Frankrijk, 1 in Spanje, 1 in Turkije.

Ontstaansgeschiedenis van Van der Valk

Nicolaas van der Valk, die 24 kinderen had, was de grondlegger van het bedrijf. Als aanvulling op zijn inkomen opende hij in de negentiende eeuw naast zijn boerderij een drankgelegenheid voor boeren die hun koeien naar de markt brachten. Dit etablissement staat bekend als De Gouden Leeuw in Voorschoten.

In 1939 maakte zijn zoon Martien er een motel-restaurant van met een kinderspeeltuin. Het was zijn ambitie om elk van zijn elf kinderen een eigen hotel te laten beheren.

Gerrit van der Valk (1928–2009), kreeg de leiding over het zesde hotel.  Vele jaren stond Gerrit (Ome Gerrit) aan het hoofd van de steeds verder uitbreidende horeca-onderneming, samen met zijn jongere broer Arie (1929–2024).

In 1974 was het bedrijf het grootste motelbedrijf van het land. In september 1968 opende de familie zijn eerste eigen ontworpen en gebouwde motel, Motel Nuland.(tussen Oss en Den Bosch)

Van der Valk werd bekend om een aantal karakteristieke gerechten, waarvan de appelmoes met kers langdurig het handelsmerk van de keten was. 

In 1921 werd de ZON (Zwemvereniging Oranje Nassau) opgericht door personeel van de ONM, zij maakten gebruik van de zwemvijver op het landgoed. Er waren ook nog andere verenigingen actief op landgoed Terworm.  

In 1929 lag er een voetbalveld ten noordwesten van de Geleenhof waar de Heerlense voetbalvereniging VVH`16 speelde. Direct na de oorlog verhuisde men naar een locatie bij het Aambos.

Op 1 februari 1930 werd de TennisVereniging Oranje Nassau (TVON) opgericht

wederom in eerste instantie voor ON medewerkers. 

Een pad aan de Valkenburgerweg, links van de Geleenhof, leidde naar de twee tennisbanen. De vereniging kreeg pas in 1955 een clubhuis met bovengelegen dienstwoning. 

 Tegenwoordig is het een open vereniging met acht banen. Hier zijn door de jaren heen acht internationale A toernooien gespeeld

Plannen uit de jaren dertig 

1932 lagen er plannen voor een crossbaan (sintelbaan voor hardloopwedstrijden), twee voetbalvelden, een wielerbaan, een korfbalveld, een atletiekveld, vier extra tennisbanen, verfraaiing van de zwemvijver, een parkeerplaats en een rijwielstalling.  

Uiteindelijk zijn er tennisbanen bij gekomen en is de zwemvijver een echt zwembad geworden.

Plannen naar aanleiding van de mijnsluiting

De OGON had al in 1973 plannen voor een draf- en renbaan op Terworm laten uitwerken. 

Het plan omvatte een draf-  en renbaan, een tribune gebouw met restaurant en totogebouw, diverse stallen, maneges, trainingsvelden, verblijfsrecreatieterreinen en een aan te leggen sportcomplex.

Hiervoor was zelfs een subsidie van 1 miljoen gulden beschikbaar. Uiteindelijk is de draf- en renbaan in Schaesberg gerealiseerd (1980 – 1991).

in 1977 lagen er plannen voor een Pitch & Putt (een soort golfbaan).

Er waren ook nog plannen voor de aanleg van een vakantiepark met tweehonderd huisjes aan de achterzijde van Van der Valk.

Pretpark

Om werkgelegenheid te creëren is  gouverneur Sjeng Kremers destijds gaan lobbyen op het hoofdkantoor van Disney om Eurodisney naar Heerlen te krijgen; naar Terworm om precies te zijn.  Toen uitlekte dat Kremers bij Disney was geweest, ontstond er weerstand onder de bevolking aangewakkerd door een preek van meneer pastoor. 

Het Amerikaanse bedrijf Six Flags is een wereldwijde keten van attractieparken. Kenmerkend zijn de snelle attracties (Walibi) toonde vervolgens ook interesse. Het belang van OGON bestond in dit geval o.a. uit het inbrengen van 140 ha grond van het landgoed Terworm. 

Het actiecomité “Terworm Pretpark Nooit!” opgericht door een echtpaar, organiseerden op 22 januari 1983 een memorabele protestmars. De organisatie verwachtte honderd à tweehonderd mensen, maar het werd een immense stoet met 7.000 deelnemers, gesteund door maar liefst 45.000 handtekeningen. Dat heeft de overheid doen besluiten van het plan af te zien.

Disneyland Parijs opende de deuren op 12 april 1992.

Wat er wel werd uitgevoerd

Op 27 november 1975 werd sportpark Terworm feestelijk geopend. (voetbalvereniging Weltania).

In 1979 opende motel Van der Valk.

Er kwamen vier scholen: Sintermeertencollege, Open Universiteit, Zuyd Hogeschool en het Vista College.

Business Park Coriopolis waar een stuk of 10 bedrijven gevestigd zijn.

Residentie Terworm en een kleine woonwijk, Gelein genaamd.

De tennisbanen bleven (acht banen in 2026) en het zwembad verdween in 1985.

Antonia, Karel, Clara, Sophia en Rosamunde waren de namen van de artesische bronnen die Charles van Böselager tussen 1842 en 1844 heeft laten boren om het landgoed van water te voorzien zoals o.a. de watervoorziening van de Eikendermolen. Deze bronnen lagen tussen Geleenhof en het kasteel. 

Door de komst van de mijnindustrie kwamen deze bronnen nagenoeg droog te staan. Baron  Frans (Levin Eugen Hubert Maria) de Loë liet een gerechtelijke procedure starten waarin  de Oranje Nassau Mijn aansprakelijk werd gesteld. De rechter gaf echter aan dat de schuld van het droogstaan niet direct aan de mijn te wijten was. 

Om nog meer problemen en rechtszaken te voorkomen verkocht de baron het landgoed op 31 mei 1917 aan de Oranje Nassau Mijn. 

In de voorburcht woonden destijds mijnopzichters, kunstenaars en de boswachter/jachtopziener Dhr Aretz. 

Bij de verkoop waren o.a. de volgende pachthoeven betrokken: 

• Pachthoeve Driesch van Andreas Wintgens, groot 30,6902 ha 
• Pachthoeve Gitsbach van Pierre Vaessen, groot 46,2743 ha
• Pachthoeve Geleenhof van A. en G. Rouwette, groot 44,0694 ha
• Pachthoeve Douvenraad van Gilles Waterval, groot 33,9607 ha
• Pachthoeve Terworm van Mathieu Rutten, groot 42,4855 ha 
• Pachthoeve Prikkenis van Aug. Pinckaers, groot 14,6534 ha 
• Pachthoeve Eykender van Wed. W. Paulussen, groot 4,1907 ha 

De totale oppervlakte kwam uit op 254 hectare. 

Na het sluiten van de mijnen in 1974 was het landgoed voor de Oranje Nassau Mijn niet meer van belang en kon Recreatieschap Oostelijk Zuid Limburg het landgoed in 1984 voor vier miljoen gulden kopen van de Oranje Nassau. Omdat het besluit  te lang op zich liet wachten werd het landgoed in 1986 verkocht aan het Van der Valk Concern en aan landbouwer Snackers uit Landgraaf. 

De Duikster is een beeld uit 2009 gemaakt door onze stadsgenoot Theo Lenartz. Het staat op de plek waar het Sportfondsenbad heeft gestaan aan de Euterpelaan. 

Het Sportfondsenbad is mede op initiatief van “dokter August Widdershoven”  gebouwd, hij was het die op 27 oktober 1935 bij de opening door burgemeester Van Grunsven, als eerste in het water dook. 

August Widdershoven was, in 1921 ook al medeoprichter van Zwemvereniging Oranje Nassau. Deze vereniging trok haar baantjes in het zwembad van Terworm en vanaf 1935 dus ook, en met name in de winter in het sportfondsenbad.

Bijzonder aan dit gebouw was het schuifdak dat bij goed weer geopend werd. Er was een gazon om te zonnen en een terras waar je een kopje koffie kon drinken.

Het zwembad is bij veel oudere Heerlenaren vooral bekend van het schoolzwemmen. Te voet of met een bus(afhankelijk van de afstand) ging je dan met de hele klas, een keer per week leren zwemmen.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat er ieder jaar 150.000 à 200.000 bezoekers waren.

Op 3 augustus 1953 was er een grote brand in het zwembad en moest er nieuw gebouwd worden. Uiteraard volgens de eisen van die tijd. 

In 1996 werd het zwembad gesloten en het gebouw afgebroken.

Kasteel Eyckholt

Het riddergoed Eykholt was een leengoed van het aartsbisdom Keulen en bestond uit Kasteel Eyckholt, ook wel Eijckholt of Oude Eijkert genoemd, met bijbehorende hoeve en watermolen (Eikendermolen).

Een riddergoed is de bezitting van een ridder, bestaande uit landerijen, een hoeve, en vaak een versterkte woning (zoals een kasteel, burcht, of landhuis) die diende als residentie en centrum van waaruit de ridder zijn land beheerste en verdedigde in de middeleeuwen, en waar hij inkomsten uit haalde.  Prins – Hertog – Markies – Graaf – Burggraaf – Baron – Ridder

In een akte uit 1385 wordt het kasteel voor het eerst vermeld als eigendom van

• Ridder Gerard van den Eycholtz (familie Van der Lynden)
• Tot tweede helft van de 15e eeuw – Zoon van ridder Gerard van den Eycholtz met dezelfde naam.
• Tot 1607 – Vermoedelijk familie van Strijthagen
• Van 1607 tot 1750 de volgende eigenaren:
  • Maria van Eynatten getrouwt met
  • Hendrik von Beulart zu Beulartstein
  • Maria Magdalena von Beulart getrouwt met
  • Johan Herman baron van Holthausen
  • Familie van Holthausen

• Van 1750 tot 1760 – Graaf Van der Heyden genaamd Belderbusch (Eigenaar van kasteel Terworm)
• In 1760 is het kasteel afgebroken.
• In 1917 wordt landgoed Terworm verkocht aan de Oranje Nassau Mijnen

Hoeve Eyckholt

In 1736 brandde de kasteelhoeve en bijbehorende schuur volledig af. Het kasteel, dat inmiddels onbewoond was, werd na de brand als opslagruimte voor gewassen gebruikt. Er werd een nieuwe kasteelhoeve gebouwd maar het kasteel liet men verder vervallen totdat het in 1760 werd gesloopt. Er is nog slechts een ruïne over. De nieuwe hoeve (nieuw Eyckholt) werd in 1925 afgebroken.

Eikendermolen

De in 1385 voor het eerst vermelde Eikendermolen (Eyckholtermolen of Eyckendermolen) was een watermolen aan de Geleenbeek en lag tussen de Weltermolen en de oliemolen van Weustenrade. Het water van de beek en het water van diverse bronnen werd gebruikt voor het vullen van de stuwvijver en het bevloeien van het land, daarvoor waren er drie sluizen aangelegd.

Omdat de mijnen te veel grondwater uit de bronnen gebruikten, werd de hoeveelheid water in de beek te gering om de stuwvijver gevuld te houden en is de molen na veel geruzie in 1920 stilgelegd en is de molentak van de beek gedempt.

De molenas en-installatie in de kelder werd in goede staat bewaard. Hierdoor was het in 1970/75 mogelijk het hele molen instrumentarium te  hergebruik in de Volmolen van Epen.

p.s. Het huidige gebouw dateert uit de 18e eeuw.

Natuurmonumenten

Op het landgoed wordt 90 hectare natuurgebied (loofbossen, bloemrijke graslanden, een moerasgebied, hooggelegen akkers) beheerd door Natuurmonumenten.

In de tweede helft van de  jaren negentig werd het landgoed heringericht naar een ontwerp van landschapsarchitect Ben Taken, hij maakte een plan waarin oude landschapselementen zoals hoogstamboomgaarden, houtwallen en meidoornhagen terugkwamen. De Geleenbeek mag weer vrij meanderen.

De grote verscheidenheid aan planten trekt veel verschillende vlindersoorten aan en ook zijn er vele vogelsoorten vertegenwoordigd.

Zelfs de bijzondere zeggekorfslak voelt zich hier thuis net als das en ree.

Geleenbeek 

De 37 km lange Geleenbeek, oorspronkelijk Geleen genoemd (afgeleid van de Latijnse naam Glana dat “heldere beek” betekent), ontspringt in de kelders van de Benzenraderhof te Benzenrade (NAP +120 meter) en mondt uit in de Oude Maas bij Stevensweert (NAP + 27 meter)..

De beek is in de jaren 50 van de 20e eeuw helemaal gekanaliseerd. Project Corio Glana geeft, sinds 2014, de beek weer de ruimte om te meanderen. Dat maakt de beek niet alleen aantrekkelijker voor de menselijke bezoekers maar ook het leefgebied van kikkers, salamanders, vogels, insecten en heel veel soorten planten is sterk verbeterd.

Rioolwaterzuiveringsinstallatie

Tegenover de Eyckendermolen is de ingang van de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) die in 1968 in gebruik is genomen en in 2015 buiten bedrijf is gesteld.

In 2017 is dit stukje industrieel erfgoed door de gemeente Heerlen aangekocht. Het plan was om er een duurzame forellenkwekerij in te richten. Elke maand worden jonge vissen aangevoerd en volwassen exemplaren opgehaald. Het project voor de viskwekerij is onderdeel van de Internationale Bau Ausstellung (IBA). 

De kwekerij zal gebruik maken van minimale hoeveelheden water en energie en zal naar verwachting in november 2021 operatief worden. Het oude ketelhuis en de tanks voor het gisten van slib gaan onderdak bieden aan vleermuizen en de rest van het terrein wordt natuur.

Ook komt er een moerasfilter, dat nodig is voor zuivering en hergebruik van restwater. Het pompenhuis blijft zoals het is, alleen de pompen worden vernieuwd. De bomen op het terrein blijven behouden. In eentje komt een kast voor steenuilen. Er komen 35 fruitbomen bij als voedselvoorziening voor dassen en verder worden struiken en bosplantsoen ingezaaid.

Eind 18e eeuw (1767) liet graaf Maximiliaan Van der Heyden genaamd Belderbusch (zoon van graaf Vincent Van der Heyden genaamd Belderbusch (1690-1771)) door L. Fuchs uit Brussel een tuin aanleggen in Franse rococo stijl. Aan de oostzijde van het kasteel werd een brug gemaakt om de tuin gemakkelijk bereikbaar te maken voor de kasteelbewoners. Deze brug is in 1843 geheel vernieuwd.

Rond 1825 werd er bij de tuin een Oranjerie gebouwd waarin niet winterharde planten konden overwinteren, denk aan citrusbomen (in kuip) 

De fontein in het midden van de tuin werd destijds gevoed met water uit een bron. Deze bron was hoger gelegen zodat het water onder druk uit de fontein spoot. De waterleiding van de bron naar de fontein was van eikenhout gemaakt.

De tuin van weleer was door de eeuwen heen veranderd in een weiland. Restanten van de twee toegangszuilen waren de enige zichtbare sporen uit een roemrucht verleden. 

Aan de hand van opgravingen en een archeologisch onderzoek vond er van 2001 tot 2003 een, op de centimeter nauwkeurige reconstructie van de tuin plaats *. Dat hiervoor zelfs de Geleenbeek weer terug naar haar oorspronkelijke stroomgebied werd verlegd is slechts een detail, maar geeft wel aan hoe groot deze klus is geweest.

Men ontdekte resten van (oude rassen) leifruitbomen, rozen, lavendel en buxus. De geleide fruitbomen stonden op het zuiden gericht tegen een bakstenen muur. De tuin werd en wordt begrensd door hagen van Gele kornoelje (Cornus mas).

De gereconstrueerde kasteeltuin is op 15 juni 2003 officieel geopend door Drs. A.B. Sakkers, burgemeester van Heerlen.

• Afmetingen: tuin 94 bij 74 meter omgeven door een sloot van 4,5 meter breed en 1,60 meter diep. Oranjerie: 15,5 x 5,3 meter. Fontein met een diameter van 4,5 meter en 7,5 meter.

Aan deze pagina wordt nog gewerkt

Natuurgebied Terworm

De “Eik” van Terworm

Oranje Nassau Mijn

Oranje Nassau Sport

Zwembad Terworm

Van der Valk

Villa Eikhold

Feodale stelsel

Keurkeulse Mankamer

Landgoed Terworm

Kasteel Terworm

Kasteeltuin Terworm

Hoeve Overste Worm

Hoeve Gitzbach

Riddergoed Eyckholt

Hoeve Geleenhof

Riddergoed Douvenrade

Riddergoed Den Dreesch

Riddergoed Prickenis

Hoeve de Struyver

Hoeve Ten Esschen

Hoeve de Morgenster

Door Bert Simons juni 2014

Het lag al een tijdje in de kast. Enkele jaren zelfs. Het mapje papieren van mijn opa Martin Simons. Alle documenten rond zijn dienstplicht zitten daarin. Een bijzonder felicitatieboekje. De officiële papieren over zijn loopbaan bij de politie. Daarnaast enkele hartelijke wensen voor een voorspoedig herstel ‘Kop op kameraad’. Wensen die niet hebben gebaat, hij was zieker dan gedacht. Er volgt een stapel condoleances. Hij stierf plotseling ongeveer even oud als ik nu ben. Men trof hem aan op het bankje in zijn volkstuintje de handen rustend op de steel van de schop die voor hem in de grond stak. Stilletjes overleden. Een rustig mens, lijkt me.

Als ik zo door de berichten van medeleven blader, concludeer ik: een bijzonder man. Maar ik weet niet veel van hem. Hij kwam niet zo ter sprake. Mijn vader sprak eigenlijk nooit over hem. Mijn oma ook niet, al heb ik veel bij haar gelogeerd. Toen ik mijn vader, aan het einde van zijn leven, nog eens naar mijn opa vroeg, vertelde hij: ‘Ik was erg onder de indruk toen mijn vader in de weken van de bevrijding van Limburg langs de Maas naar zijn geboorteplaats Well is gefietst.’ Mijn moeder zei, nog niet zolang geleden, dat oude buren hem ooit verraden hadden. Hij had zich ooit voor de bezetter verstopt. Verder weet ik alleen dat mijn opa, op de Heerlerbaan, oprichter en voorzitter was van de RK sportvereniging Marathon. Dat was meteen na de tweede Wereld Oorlog. Martin Simons wilde wat voor de gemeenschap betekenen en sport was een prima mogelijkheid om dat te doen. Het was de start van een grote vereniging die ook nu nog bestaat.

Maar in het mapje dat ik erfde zit een jaarverslag. Het Jaarverslag 1954 van de afdeling Heerlen RK Politiebond ‘st. Michael’ en daar vind ik veel meer. Enkele passages uit dit verslag: ‘Nu het verenigingsjaar 1954 achter ons ligt, komt ons daarbij voor de geest de figuur van de man, die in onze afdeling de Bond belichaamde, wijlen brigadier Simons. Aan deze eenvoudige en rechtschapen man, die de R.K. vakvereniging met hart en ziel was toegedaan, die steeds voor de belangen van alle leden moedig en onvervaard op de bres stond, jaren lang als bestuurslid en als voorzitter de motor van onze afdeling was, aan deze werkelijk grote figuur zij dit jaarverslag in eerbiedige en dankbare herinnering opgedragen.’ Als kleinzoon kreeg ik trotse blossen op de wangen. Er volgt een uitvoerige necrologie die ik hier niet zal citeren. Alleen het slot van het eerbetoon neem ik nog over: ‘In en buiten onze afdeling genoot Simons alle achting. Hij voerde op bijna alle congressen het woord; sprak ronduit en met zijn mening werd degelijk rekening gehouden. In onze afdelingen was de stuwende kracht van Simons goed merkbaar en zijn Godsvertrouwen, zijn eerlijkheid, zijn wijs inzicht en zijn echte mannelijke karaktereigenschappen maakten hem tot een ideaal organisatieman. Moge hij in vrede rusten.’

Dat van die echte mannelijke karaktereigenschappen, dat zeggen we tegenwoordig niet meer zo. Wat zijn dat eigenlijk? Het zinnetje deed me terugkijken naar een regel in zijn levensbeschrijving die in het Jaarverslag 1954 was opgenomen: ‘Na de bevrijding werd hij benoemd tot commandant van het kamp voor politieke delinquenten aan de Esschenderweg te Heerlen’. Na de trots die ik eerst had gevoeld bij al die positieve karaktertrekken, voelde ik nu toch ook enige schaamte. Over die kampen voor foute Nederlanders wordt namelijk niet altijd positief geschreven. 70 jaar geleden precies werd Limburg bevrijd, maar die kampen waren een negatieve bladzijde. Op de website Heerlen Vertelt schrijft iemand bijvoorbeeld: ‘Er was ook een kamp aan de Esschenderweg in Heerlen. Ik geloof dat het de Nationale Werkplaats heette. We konden, tezamen met de buurtbewoners, over de schutting kijken, achter de Hertogstraat. De bewakers lieten de (NSB) gevangenen in een cirkel rennen totdat ze er bij neervielen.’ Dat is het kamp van mijn opa.

Daar wil ik wat meer van weten. Want het is raar dat in mijn opa’s spullen ook een felicitatieboekje zit uit het bewaarkamp voor politieke delinquenten. Terwijl ik lees over mensonterende detentie voor deze groep mensen vlak na de oorlog, heb ik in mijn hand een boekje met 70 namen van bewoners die mijn opa op 1 maart 1945 feliciteren met zijn 25-jarig ambtsjubileum ‘uit hoogachting en waardering voor de vele goede werken door hem voor ons gedaan’.

Zoekend op Internet ontdek ik een aantal documenten. In het archief van Heerlen zijn twee mappen te vinden over het kamp aan de Esschenderweg: één map over de financiën van het kamp en één over de in – en uitgaande delinquenten; de namenlijsten. Ik wil ze graag gaan bekijken. De archivaris verleent toestemming om deze stukken, die nog niet openbaar zijn, in te zien. De namen dit ik er eventueel ga vinden, mag ik niet publiceren. Prima, ik wil ze alleen vergelijken met dat bijzondere boekje dat in het pakketje van mijn opa zit en dat aan mij is doorgegeven.

Onderweg in de trein naar Heerlen lees ik het boek van Peter Romijn, Snel, streng en rechtvaardig. De afrekening met de ‘foute’ Nederlanders. Hij beschrijft daarin hoe al in september 1944 een begin werd gemaakt met het gevangen zetten en bestraffen van Nederlanders die met de bezetter hadden samengewerkt. Vaak werden dergelijke kampen in het zuiden door het voormalige verzet ingericht, maar er waren ook plekken waar het Militair Gezag of de politie zorg droegen voor het regelen van de detentie. Over de strengheid aan de ene kant en de humaniteit aan de andere kant werd al vlug discussie gevoerd. Sommigen vonden dat je alleen goed of fout kunt zijn; en fout betekent een strenge straf. Zelfs zonder proces. Anderen maakten duidelijk dat er geen sprake kon zijn van zo’n scherpe tegenstelling. In de oorlog moeten mensen overleven. Je kunt dus ook een beetje fout zijn.

Zij vonden dat deze delinquenten allereerst verdachten waren waarvan de schuld nog bewezen moest worden. In ons bevrijde land zou humaniteit voorop moeten staan. Over deze discussie viel zelfs het kabinet, nog voordat Nederland helemaal bevrijd was. Ik hoopte dat mijn opa de humane opvatting deelde.

Daar zit ik dan, in de studiezaal van het archief. Voor mij twee mappen. Voor het eerst van mijn leven zie ik de handtekening van Martin Simons, tientallen keren. Onder nota’s en financiële overzichten en brieven staat telkens zijn krabbel als kampcommandant. In de dikste map zitten de lijsten met de namen van de mannen en vrouwen die vanaf 21 september 1944 binnenkomen aan de Esschenderweg. Vanaf oktober zitten er ruim 500 verdachten. Daarvan houdt de kampcommandant iedere dag plechtig bij wie er in of uit gaat en meldt dat aan de burgemeester van Heerlen. Bijna honderd keer zijn handtekening onder die mutatiebriefjes. En ik denk intussen: die 70 namen in dat felicitatieboekje, dat zijn vast de 10% met wie hij het goed heeft kunnen vinden. Zo zal het zijn.

Ik blader door naar februari 1945. Het kamp aan de Esschenderweg loopt leeg. Uit het boek van Romijn weet ik dat er organisatie in de bewaarkampen van het Zuiden is gekomen en dat de meeste gevangen aan het werk worden gezet; bijvoorbeeld in de mijnen van Limburg. Volgens de overzichten van mijn opa gaan ze daar naartoe. Een aantal mag al naar huis. Eind februari zijn er nog 70 mannen in het kamp aan de Esschenderweg. Precies het aantal dat mijn opa op 1 maart feliciteert, 100%.

Eigenlijk weet ik nog altijd niks en toch voelt het best goed. Na 1 maart is mijn opa kampcommandant af. Vanaf maart staat er een andere naam onder de documenten. Op 1 mei 1945, bijna bevrijd, wordt Martin Simons commandant van politiebureau Heerlerbaan. 500 meter verderop word ik 12 jaar later geboren.

Informatiebulletin “Hart van Heerlen” nr. 26 (2020) van de Heemkundevereniging Heerlen Stad

Het huidige Covid 19 of Coronavirus is niet zomaar een griepje maar heeft de vorm aangenomen van een pandemie. De impact op ons dagelijks leven en de verspreiding wordt vaak vergeleken met de Spaanse griep die in de jaren 1918-1919 heeft geheerst. Deze vergelijking maakte mij nieuwsgierig. Een reden om een kort onderzoek te doen op internet en op de website van Delpher waar je oude krantenartikelen kunt opzoeken. Het betreft geen volledig onderzoek want daarvoor is er teveel geschreven. In het bijzonder gaat het ook om de situatie in Heerlen.

De zoekopdrachten op de website van Delpher waren “spaanse griep Heerlen”, “griep Heerlen” en “spaanse griep” en dat voor artikelen in de kranten die in Heerlen werden uitgegeven. Voor 1918-1919 waren dit het Limburgs Dagblad en de Limburger Koerier. Het eerste wat mij opvalt is dat er maar een beperkt aantal artikelen in die periode zijn verschenen. Het begint in oktober 1918 en de meesten in november 1918 en na de jaarwisseling verschenen er nog maar enkele artikelen. De eerste conclusie is dat het onderwerp niet zoveel nieuwswaarde had. Misschien moet ik het anders zien. Met de huidige nieuwsgaring en televisieberichten worden we ook wel overspoeld met coronanieuws.

De naam Spaanse griep leidt nogal tot verwarring. Het griepvirus is niet in Spanje ontstaan. In de Spaanse pers werd voor het eerst van het virus bericht, omdat Spanje onafhankelijk was in de Eerste Wereldoorlog, had de Spaanse pers meer vrijheid in zijn berichtgeving.

De oorsprong van het virus is niet eenduidig. De Verenigde Staten, China, Frankrijk en Engeland worden als bakermat genoemd. Een van die theorieën gaat er vanuit dat het in Amerika is ontstaan, als variant van het vogelgriepvirus. In maart 1918 breekt een onbekend ziekteverschijnsel uit op de legerbasis Camp Funston in Fort Riley in Arkansas. Op dat moment verzamelden zich in het kamp jongemannen om uitgezonden te worden voor de oorlog in Europa. Dit is de reden dat het virus via deze militairen in Europa is gekomen. Een andere theorie noemt China waar het als een gemuteerd varkensvirus zou zijn ontstaan. De Spaanse griep is net als het huidige virus een mutatie van een dierlijk virus dat in het begin niet duidelijk werd erkend.

De verschijnselen van de Spaanse griep waren hoge koorts, hoesten, spierpijn en keelpijn. Het virus had vat op het lichaam waardoor de patiënt minder ging eten en drinken en uiteindelijk ademhalingsproblemen kreeg. Over het algemeen leidde de de vlekken in het gezicht. Bij het Covid 19 virus gaat het ziekteproces langzamer. ziekte binnen enkele dagen tot de dood. Het stadium van de ziekte werd herkend aan Een ander groot verschil met het huidige virus zijn de risicogroepen. Nu gaat het om ouderen. De Spaanse griep had vooral vat op mensen van 14-40 jaar en de sterfte was het grootste onder jongvolwassenen van 14-25 jaar. Eigenlijk de personen die het sterkste immuunsysteem hebben. Waarschijnlijk is de oorzaak hiervan dat het immuunsysteem bij deze jonge mensen te heftig reageerde (cytokinestorm), iets wat we nu ook bij sommige corona patiënten op de intensive care zien.

In september en oktober 1918 werd de ziekte nog als een griepje afgedaan. In het Limburgs Dagblad van 30-10-1918 wordt melding gemaakt dat de ziekte toch ernstiger is dan de geneesheren in eerste instantie dachten. Vanaf die datum neemt de berichtgeving in de Limburger Koerier en Limburgs Dagblad ook toe.

In tegenstelling tot nu liet de rol van de centrale overheid te wensen over en het beleid kwam hoofdzakelijk op de regionale bestuurders neer. Gezien de risicogroep zien we dat de burgemeester van Heerlen op 26-10-1918 alle openbare scholen sloot. Er is echter geen sprake van zo een lange sluitingtijd als nu, want op 18-11-1918 lezen we dat de lagere scholen en het Bernardinuscollege weer open gaan.

De medische zorg werd overbelast en het St Joseph ziekenhuis kon de ziekte- en overlijdensgevallen niet aan. Als maatregel werd de lagere school nummer I aan de Akerstraat ingericht als een noodhospitaal. In de kranten van 7 en 8 november werd er voor verplegend personeel geworven. Op 11 november ging dit noodhospitaal open met 32 bedden. Een andere maatregel is dat de overledenen binnen drie dagen moesten worden begraven. De burgemeester verzocht daarnaast de parochies meer begrafenisdiensten te houden. Qua medische zorg gaat de vergelijking wel op.

Heerlen, juni 2020

Leo Franck